|
|
La
lenga d'òc es una demest la uèit lengas romanas que venon del latin.
Es
pas un "patés", una jos-lenga parlada son que per de païsans
sens saber !
LA
GRAFIA OCCITANA
Referença
Gaston Bazalgues
La
grafia | L'alfabet
| La prononciacion de las vocalas
La
prononciacion de las consonantas | L'accentuacion
Per
ne saber mai | Los dialèctes de
l'occitan
Per poder escriure lor lenga venguda tot
drech del latin parlat pel pòble, los occitans an degut adobar las reglas
ortograficas del latin. Aquel problèma se pausèt per totas las autras
lengas romanas : francés, portugués, catalan, castilhan, italian, roman.
Aquel sistèma ortografica de l'occitan se manten entrò al sègle XV.
Un còp acabada la "crosada contra los Albigeses", l'occitan
pertesit de nonent dins la vida administrativa. En 1539, l'edicte de
Villers-Cotterêts rend obligatòri l'emplec del francés dins los actes
administratius. Del còp, fòrabandís lo latin mas tanben l'occitan qu'es
fòrça emplegat estant que sèm dins un airal de drech escrich. La lenga
se parla totjorn mas lo sistèma ortografic se pèrd. Un escrivan occitan
a pas mai que las reglas ortograficas del francés per s'apevar. Cada
autor las adoba pel melhor segon son parlar e arriban çò qu'apelam las
grafias patesejairas. Aital ne foguèt entrò al sègle XIX.
Sus la fin del sègle XVIII los trobadors son a la mòda. Los assages de
normalizacion grafica son nombroses. En 1840, lo Doctor Onorat
(Honnorat), sortit dels Alps de Provença, publica un diccionari occitan
ont propausa un sistèma ortografic. Aqueste, s'apevant sus l'escriture
dels trobadors, respecta los dialèctes e tot a l'encòp permet de los
comprene totes. Sus un primièr, Romanilha, un dels
fondators del Felibritge en 1854, es seduch per las propausicions
d'Onorat. Pr'aquò las defugís lèu e impausa al domèni occitan una
grafia copiada sul sistèma ortografic francés e adobada especialament
per l'occitan rodanenc. E mai Frederic Mistral siá pas
estat completament d'acòrdi amb aquel biais d'escriure, aquela grafia
felibrenca es de còps que i a dicha "mistralenca". Una de las
òbras màger de Mistral demòra lo diccionari Lou Tresor dòu
Felibrige.
Fa qu'es la grafia felibrenca qu'es emplegada pel
moviment de Renaissença literària occitana del sègle XIX, mai que mai
en Provença. Arrenga pas brica los afars de la lenga, amb sos dialèctes
escampilhats, e los escrivans de las autras regions se mainan lèu que fa
mal far amb aquel sistèma. Los lengadocians se tornan atelar a la
modernisacion de la grafia dels trobadors : amb lo lemosin Josèp
Ros a partir de 1896, puèi en 1919 Antonin
Perbòsc e Prospèr Estiu lançan l'Escòla
occitana.
En 1930 la Societat d'Estudis Occitans contunha lo prètzfach. Serà Loïs
Alibèrt que o metrà tot a biais : en 1935 publica una
gramatica, lo diccionari sortirà en 1966, après la mòrt d'Alibèrt,
publicat per l'Institut d'Estudis Occitans.
Ara, la grafia occitana, dicha "classica", permet a l'encòp de
legir los trobadors e totes los parlars dels dialèctes de lenga d'òc,
cadun servant las sieunas caracteristicas.
Naut
de 
pagina
 |
L'alfabet
occitan
I a son que 23 letras.
De l'alfabet francés, son pas utilisadas : k, w, y.
A la plaça, metèm c o qu, v,
i.
|
A a |
B be |
C ce |
D de |
E e |
F èfa |
| G ge |
H acha |
I i |
J gi |
L èla |
M èma |
| N èna |
O o |
P pe |
Q cu |
R èrra |
S èssa |
| T te |
U u |
V ve |
X icsa |
Z zèda |
|
Naut
de
pagina
Balham çai-jos una prononciacion mejana
pel dialècte lengadocian.
Naturalament, en respectant lo sistèma de la grafia, cadun dèu far lo
sieu parlar.
a e à se dison coma dins lo mot
francés chat : caval (cheval) se ditz kabal,
cantaràs (tu chanteras) se legís kantaras.
a quand es a la fin d'un mot de mai d'una sillaba se
pronóncia coma lo o francés : la camba (la
jambe) se ditz la kambo, parla (il parle) parlo.
iá a la fin d'un mot se ditz io : la
malautiá (la maladie) la malawtio, disiá
(il disait) disio.
e e é se pronóncian totjorn coma lo
francés é : negre (noir) négré, una
feda (une brebis) uno fédo, espés
(épais) éspés.
è se ditz coma dins lo mot francés mer : la
lèbre (le lièvre) la lèbré.
i se ditz coma en francés, part s'es après una autra
vocala. Aquí lo i ven consonanta e es un y : ma
maire (ma mère) ma mayré, la boiròca
(la buse) la bouyroko.
o e ó se pronóncian coma lo francés ou
: una comba (un vallon) uno coumbo, fangós
(boueux) fangous.
ò se ditz un pauc coma lo francés o : la
còsta ( la côte) la costo.
u se pronóncia lèumens coma en francés.
Quand ven après q, u se pronóncia pas
: quand kan, aquel akel.
E quand u es après una autra vocala, ven consonanta e es
un w : paure (pauvre) pawré, lèu
(bientôt) lèw, lo riu ( le ruisseau) lou
riw, nòu (neuf) now.
Naut
de
pagina
Part d'unas particularitats
mençonadas çai-jos, las consonantas se dison coma en francés.
v se ditz un pauc coma b : la vaca
(la vache) la baco.
g mes davant e e i se ditz dj o
tch ; aital tanben pel j : genibre
(genévrier) djénibré, ginèsta (genêt) djinèsto,
jove (jeune) djoubé.
Las finalas en -ag, -eg, -og,
-ug se dison tch : rog (rouge) routch,
un estug (un étui) un éstutch.
m se ditz n en fin de mot : cantam
(nous chantons) kantann, prim (fin) prinn.
n s'entend pas quand es a la fin d'un mot : pan
(pain) pa, plan (beaucoup ou bien) pla.
r tanpauc s'entend pas quand es a la fin (l'infinitiu
dels vèrbs) : parlar (parler) parla, la
paur (la peur) la pow.
lh se ditz coma dins lo francés bélier : la
palha ( la paille) la palio.
nh se ditz coma lo francés gn : montanha
(montagne) montagno.
Naut
de
pagina
Quand un mot de
mai d'una sillaba s'acaba per una vocala o una vocala e s,
òm cacha sus l'abans-darrièira sillaba : taula tawlo,
topinada toupinado, negre
négré, locatari loucatari,
topinadas toupinados.
Quand un mot
s'acaba per una consonanta, part l's del plural, òm
cacha sus la darrièira sillaba : l'ostal (la maison) l'oustal,
un ausèl (un oiseau) un awzèl, lo
molin (le moulin) lou mouli, lo cusol
(la grotte) lou cuzoul.
De còps que i a,
un mot dèu èsser accentuat sus una autra sillaba. Alara i se met un
accent sus la vocala : la mamà (maman) la mama,
cantaràs (tu chanteras) kantaràs, lo
cafè (le caffé) lou cafè, Lausés
(Lauzès) lawzé, aicí (ici) ayci,
dessús (dessus) déssuss, amorós
(amoureux) amourouss, providéncia
(providence) prouvidéncia, ròdol
(secteur) rodoul.
Los que sabon parlar devon totjorn assajar de
retrobar lor biais personal de prononciar.
Naut
de
pagina
Referéncias
bibliograficas (títol, autor, editor) :
Gramatica occitana, Loïs
Alibèrt, Centre d'Estudis Occitans
Dictionnaire Occitan-Français d'après les parlers
languedociens, Louis Alibèrt, Institut d'Estudis Occitans
Eléments de phonétique de l'occitan, Robert Lafont,
Vent Terral
Questions de lenga, Ramon Chatbèrt, Vent Terral
Estudis gramaticals de lenga occitana, Ramon Chatbèrt,
revista ÒC
Los parlars carcinòls, l'Occitan parlé en Quercy, Paul
Poulet + Arno Krispin, IEO Òlt
Naut
de
pagina
Los dialèctes
de l'occitan
Sabèm gaireben pas res del biais de parlar
l'occitan de l'Edat Mejana. Se conois son que la lenga escrita qu'es alara
unificada. Tanlèu que se perdèt l'escritura, las diferéncias
dialectalas se deguèron mercar e l'occitan modèrn es pas mai una lenga
unenca.
En Carcin, sèm dins l'airal del dialècte lengadocian e la lenga parlada,
lo carcinòl, se
restaca al lengadocian del Nòrd, pas luènh del lemosin e de
l'auvernhàs.
Los dialèctes de l'occitan son mercats sus
aquesta mapa :
Naut
de
pagina
Lo parlar carcinòl fa partida del
dialècte lengadocian de la lenga occitana, o lenga d'òc.
Aquí qualques particularitats del parlar
carcinòl :
Dins los monosillabas lo a
se pronóncian lèumens o : lo can ( le
chien) lou co, lo pan (le pain) lou po,
plan (beaucoup) plo, la (article
féminin) lo.
Pel mièg d'un mot, lo a pòt venir en un son que sembla
lo o : la campana (la cloche) lo compono,
la cadièra (la chaise) lo codièro.
Los plurals dels vèrbs en -an se ditz lèumens on
: parlan (ils parlent) porlon, cantan
(ils chantent) konton, parlaràn (ils
parleront) porloron , cantaràn (ils
chanteront) contoron.
Las consonantas finalas de còps s'entendon pas : Cajarc kodjar,
Lauzés lawzé, Gramat groma,
mancat (manqué) monka, bastit
(bâti) bosti.
Tanplan los c e p de la fin d'un mot, e
mai los -ch e -eg (que fan tch
de costuma) venon en t : lo ròc (rocher) lou
rot, lo lop (le loup) lou lout, estrech
(étroit) éstrét, lo puèg (la colline)
lou pèt.
Sus l'Èst de Carcin, lo l qu'es davant una consonanta
ven en w : l'alba (l'aube) l'albo
o l'awbo.
Lo pronom personal neutre,
que s'escrich o, se pronóncia lèumens zou, e z'
davant una vocala : o farai (je le ferai) zou faray,
o aviá vist (il l'avait vu) z'abio bist.
Pel demai, los que sabon parlar devon totjorn assajar de retrobar lor
biais personal de prononciar.
Los airals de l'occitan carcinòl son
mercats sus aquesta mapa (lo contorn representa lo despartiment d'Òlt) :
D'après Polet e Krispin, in
Los parlars carcinòls, Cèrcle occitan de Fijac, IEO d'Òlt,
1991
|
pagina