|
Qu'un pòble tombe esclau
Se tèn sa lenga tèn la clau
Que dei cadenas lo deslieura.
F. MISTRAL
|
La
lenga d'òc es una demest la uèit lengas romanas que venon del latin.
Es
pas un "patés", una jos-lenga parlada son que per de païsans
sens saber !
LAS
ORIGINAS
Coma
origina : lo latin | Perqué
occitan ? | Lo temps ufanós dels
trobadors |
Lo
Felibritge e la davalada | La
reconquista ?
D'après
Maryse Rouy
Jol poder dels Romans, dins los primièrs
sègles après Jèsus, una brava part dels pòbles de la Miègterrana se
tròba recampada dins un metèis grop lingüistic. Aquò tendrà entrò la
fin de l'empèri roman.
Passat lo sègle VI, lo latin es pas mai parlat. S'es mudat en un cèrt
nombre de parlars nòus : castilhan, portugués, catalan, francés,
occitan, italian, roman.
En Gàllia, los Francs que se tenon al nòrd de Léger fondan, del temps
del Clòvis, un reialme que serà lo brèç de França. Estant que lor
influença lingüistica va pas al delà d'aquel airal, aquò serà la
rason de çò que vesèm ara : una partison de França en parlars d'òil e
parlars d'òc. Aqueles dos mots mercan l'afirmacion dins cada lenga.
A la debuta, es pas per la lenga que los
occitans se son destriats, mas per lor civilisacion. Aquesta porgiguèt, a
çò que ara disèm "Euròpa", los trobadors,
l'idèa que los òmes se valon totes en drech, la tolerància raciala e
religiosa e un amor novèl que, pel primièr còp, fai abançar las femnas
moralament e socialament.
Occitan es un mot fargat per la cancelariá reiala
francesa sus la fin de la "crosada contra los Albigeses". Après
aquela vertadièira guèrra de conquista, las tèrras del Sud devenon una
colonia del rei de França. Ara, l'airal ont se parla la lenga d'òc se
ditz "Occitània".
Occitan es, dempuèi pauc de temps, lo mot que designa los
parlars d'òc. Çò es gaireben lo tèrç sud de França, jos una linha
plegadissa que religa Gironda als Alps. I cal traire d'un caire lo Païs
Bàscol, de l'autra part Catalonha, e ajustar la Val d'Aran espanhòla e
qualques vals alpinas d'Itàlia.
Los parlars occitans son recampats
en 6 dialèctes : provençal, lengadocian, gascon, lemosin, auvernhàs
e vivaro-alpenc. En Carcin se parla lo dialècte lengadocian.
Sus la fin de sègle XI, dins lo Nòrd de
França, la "chanson de geste" es al pus naut. Los sicuts de
guèrra i tenon la màger part. Dins lo Sud, reina una civilisacion a
l'encòp mai rica, mai rafinada e mai polida.
L'inspiracion lirica balha una dignitat novèla al sicut de l'amor e lo
càmbia del tot. L'amant arriba tot sospir, crida qu'es lo vassal de la
sieuna Dòna e l'amor ven la tòca de sa vida. Aital Bernat de
Ventadorn, trobador del sègle XII :
Qué val viure ses amor ? ....
Aquel genre novèl nasquèt dins l'airal dels parlars d'òc, sai que ben
en Lemosin. Serà dich "trobar cortés" perqu'es fach per un
public de cort. S'espandís lèu dins la part miegjornala de la França
d'ara, e mai en Itàlia, en Espanha e dins Portugal.
Toleranta dins un mond que o es pas tròp, aquesta societat asama lo
dualisme bogomil, que se ditz "catarisme", e mai l'ajuda a
s'espandir. Aiçò fai venir una reaccion violenta : lo papa Innocent III
deslarga una crosada. Serà menada pels reis de França. Loïs IX, que
vendrà "Sant", i èra per un...
Aquesta crosada, dicha dels Albigeses e que la rason n'es la
lucha contra l'eresia, mena a la conquista militara de las regions del Sud
en 1229. Un còp escantits los darnièrs fogals de la revòlta — se vei
dins de tròbas engatjadas dichas "sirventés" — es la
davalada de la civilisacion e de la literatura miegjornalas.
Se fa pas sens mal la colonisacion dels
airals ganhats per la fòrça. Mai d'una revòlta espelís, totjorn sens
cap de resulta e totjorn negada dins la sang dels revoltats. En 1539,
l'edicte de Villers-Cotterêts (actual despartiment d'Aisne, còsta
Soissons) impausa lo francés dins los actes oficials e de justícia. La
lenga occitana se parla totjorn, pr'aquò la lenga oficiala, la sola
escricha d'ara endavant, serà lo francés.
A la debuta del sègle XVII, se vei un brave creis de las òbras
culturalas de lenga d'òc : carnavaladas, teatre, satiras, nadals,
espectacles per carrièira. Pr'aquò lo classicisme e lo poder absolut del
rei Loïs XIV o acaba tot. D'académias localas, filhas de l'Académia
Francesa, son montadas per dire d'espandir lo francés. Los gròsses fan
faire l'educacion dels dròlles en francés pel Jesuitas. Amb aquò, la
lenga d'òc es parlada sus tot l'espandi ocitan, e mai en vila. Es benlèu
pas mai escricha, mas se torna publicar las òbras de la debuta del sègle
que son fòrt demandadas.
Al sègle XVIII e entrò la mitat del sègle XIX, i a una balança amb de
moments paures e d'autres ont se fan de reprims. Occitània, de mercé las
idèas centralisairitz vengudas de la Revolucion e mantengudas pels
regimes qu'an seguit, a ben una realitat lingüistica, mas sens cap de
manifestacion administrativa ni mai politica.
Sus la segonda mitat del sègle XIX, lo
Felibritge, un moviment occitanista que Frederic Mistral
n'es lo capiscol, mèrca prigondament la vida literària occitana.
Pr'aquò los que bailejan lo Felibritge meton pas sul terrenc politic lor
sòmi nacionalista e federalista. Se trachan pas de l'ensenhament primari.
Se creson que n'i a pro de far legir als dròlles los almanacs felibrencs
per salvar la lenga. Apuèi, cèrcan de mercar las particularitats dels
parlars occitans, al lòc de ne cercar l'unitat.
Fa qu'aquel moviment, e mai aguèsse fach levar una brava renaissença
literària, empachèt pas l'occitan de patir marridament quand foguèt
avengut l'ensenhament obligatòri. En 1881 e 1882, amb Juli Ferry,
l'ensenhament ven a gràtis, laïc, obligatòri e... en francés, va sens
dire.
Alara venguèt lo temps aule per l'occitan (e las autras lengas parladas
sul territòri francés) : los mèstres, pr'aquò occitans e occitanofons,
venon los soldats zelats d'una politica volguda per suprimir la lenga del
païs ; ensenha als dròlles la vergonha per la lenga de lors ancians.
Lo francés es vist coma un mejan d'evolucion sociala. Aiçò pòt
explicar que i aja pas aguda gaireben de resisténcia a aquela politica de
francisacion. Lo servici militar acaba lo trabalh entemenat per l'escòla.
Après 1965 la cultura
occitana sortís del "guetò" intellectual. L'Institut
d'Estudis Occitans (I.E.O.) ven un organisme de rescontres e de
soscadas.
Per la lenga, de mercé Loïs Alibèrt, un apoticari de
Castèl Nòu d'Ari, se torna partir del bon pè : retablís l'occitan dins
sa grafia classica e publica mai que mai una gramatica (1935) e un
diccionari (1966) que fan totjorn flòri. Robèrt Lafont, un teorician de
l'occitanisme progressista, e qualques autres ajudan per aquela
renaissença.
Se vei un espet nacionalista ont los jovents tenon una brava plaça. La
cançon sortís del folclòr e ven revendicacion culturala e politica.
D'unes cantaires se fan conoisser : Claudi
Marti, Mans de Breish, Patric,
Los de Nadau, Daumas,
Jacmelina, Maria Roanet, Miquèla...
E uèi, quina es la practica de l'occitan en Carcin ?
Trobaretz aqui la
carta de las calandretas
|
pagina